De Duitse inval in Nederland is onderdeel van de verovering van Frankrijk. Door een combinatie van tactiek, geluk en bruut geweld weten de Duitsers West-Europa in korte tijd op de knieën te dwingen.

De Duitse inval

SS'ers van het Regiment "Der Führer" op het talud voor de Grebbesluis - 13 mei 1940
SS'ers bij de Grebbeberg, 13 mei 1940 Collectie J.F.D. Bruinsma WOII Archief
  • Printen

In mei 1940 valt Duitsland Nederland, België en Frankrijk binnen. Het Nederlandse leger verweert zich tegen de Duitse overmacht. Koningin Wilhelmina vlucht naar Engeland om te voorkomen dat de Duitsers haar gevangen nemen. Nadat de Duitse luchtmacht Rotterdam bombardeert en dreigt hetzelfde met andere steden te doen, geeft Nederland zich over. De Duitsers weten ook de Franse en Belgische legers te verslaan. Ze bezetten België en het noorden van Frankrijk en installeren in Zuid-Frankrijk een marionettenregering. In twee maanden tijd heeft Duitsland West-Europa voor een groot deel in zijn macht gekregen.

De Duitse Inval

Duitsland valt Nederland, België en Frankrijk binnen.

Naar de tijdlijn

Vestiging van de nazidictatuur

Hitler verandert Duitsland in een paar maanden tijd in een dictatuur. Het naziregime vervolgt politieke tegenstanders. Joden zijn het slachtoffer van discriminerende maatregelen en geweld.

Meer

Inval in Nederland

Op 10 mei 1940 zien de inwoners van Amsterdam dat Schiphol brandt. Duitse bommen verwoesten het vliegveld. De angst voor oorlog is werkelijkheid geworden. Nederland heeft het voorgaande jaar zijn troepen gemobiliseerd. Na de Duitse inval in Polen in september 1939 hebben Engeland en Frankrijk Duitsland de oorlog verklaard. Hoewel in West-Europa geen veldslagen plaatsvinden, hangt de oorlogsdreiging in de lucht. In april 1940 valt Duitsland Noorwegen en Denemarken binnen. De West-Europese staten houden daarom sterk rekening met een Duitse aanval. Niettemin hoopt de Nederlandse bevolking dat de oorlog dankzij de Nederlandse neutraliteitspolitiek aan haar voorbij gaat.

Deze hoop blijkt ijdel, want op de vroege ochtend van 10 mei overvallen Duitse legereenheden het land. Duitse vliegtuigen dringen het Nederlandse luchtruim binnen. Ze bombarderen vliegvelden en militaire doelen. In Den Haag wordt de Alexanderkazerne bestookt. Tegelijkertijd zetten Duitse vliegtuigen manschappen aan de grond en laten parachutisten neerdalen. De Duitse militairen willen koningin Wilhelmina en het kabinet gijzelen om zo Nederland tot overgave te dwingen. Door felle tegenstand van de Nederlanders en blunders aan Duitse zijde, loopt deze operatie uit op een mislukking voor Duitsland.

Diezelfde ochtend zijn Duitse troepen over land tot Nederlandse grondgebied doorgedrongen. Om de opmars van het Duitse leger te stoppen, blazen Nederlandse soldaten meerdere bruggen op. Niet overal lukt dit. In Limburg stellen de Duitsers veel bruggen veilig en weten ze terreinwinst te boeken. Bij de Grebbeberg stuiten ze op een Nederlandse verdedigingslinie. Drie dagen lang vechten de twee legers een veldslag uit. De inwoners van de Gelderse vallei moeten hun woningen verlaten. Ouwehands Dierenpark wordt deels verwoest en de wilde dieren gedood om ontsnapping te voorkomen. Het Nederlandse leger is niet tegen de Duitse overmacht opgewassen. Op 13 mei valt de Grebbelinie.

SS'ers bij de Grebbeberg, mei 1940.
Twee dagen na de invasie van Nederland bereiken Duitse SS-soldaten de Grebbeberg. Stichting de Greb / Stichting Kennispunt mei 1940

Vlucht van de koningin

De Duitse opmars is onstuitbaar. De Nederlanders behalen slechts kleine successen. Het is duidelijk dat het einde van de strijd nadert. De ministerraad oordeelt dat Koningin Wilhelmina naar Engeland moet vluchten, omdat haar veiligheid op het spel staat. De koningin weigert in eerste instantie haar land in de steek te laten, maar als de ernst van de situatie doordringt, geeft ze toe. Op 13 mei brengt een Brits oorlogsschip haar naar Engeland. De Britse koning verwelkomt haar diezelfde avond.

Als de Nederlandse bevolking het nieuws van Wilhelmina’s vertrek verneemt, is dit een klap voor het moreel. De kranten hebben tot die tijd vooral over de Nederlandse succesjes bericht. Nu blijkt dat situatie ernstiger is dan gedacht. Sommige Nederlanders bekritiseren de koningin omdat ze haar volk aan zijn lot overlaat. Toch is de koningin niet uit lafheid gevlucht. Vanuit het buitenland zal ze de strijd tegen nazi-Duitsland steunen.

Bombardement op Rotterdam en capitulatie

Al op 10 mei zien de bewoners van het Rotterdamse Noordereiland Duitse troepen in hun straat. Verzet van in Rotterdam gelegerde troepen verhindert inname van de stad, maar Nederlandse pogingen het verloren gebied terug te veroveren mislukken. De Duitsers willen snel korte metten maken met de Nederlandse tegenstand. Daarom brengt de Duitse generaal Schmidt op de ochtend van 14 mei een boodschap over aan de Nederlandse bevelhebber. Als de stad zich niet diezelfde middag overgeeft zal er een aanval, ondersteund door bommenwerpers, plaatsvinden. 

In Rotterdam weten de onderhandelaars niet dat de legerleiding in Berlijn andere plannen heeft. Luftwaffe-leider Hermann Göring wil heel Nederland op de knieën dwingen door middel van een terreurbombardement. Nog voor generaal Schmidts ultimatum verstrijkt, doemen Duitse bommenwerpers op aan de horizon. Rond half twee ’s middags werpen ze hun bommen af op de Rotterdamse binnenstad. Als de rook optrekt zijn 80.000 mensen dakloos en tussen de zes- en negenhonderd mensen gedood.

Het verwoeste centrum van Rotterdam, 23 mei 1940. © Dia Archief Mr. A. Hustinx

De Duitsers dreigen vervolgens ook Utrecht te bombarderen. In de wetenschap dat de situatie uitzichtloos is, capituleert Nederland. De Duitse SS-troepen die op de Grebbeberg gevochten hebben rijden al op 15 mei Amsterdam binnen. Twee weken later installeren de Duitsers een nieuw bestuur onder leiding van rijkscommissaris Arthur Seyss-Inquart. 

Inval in België, Luxemburg en Frankrijk

De inval in Nederland is onderdeel van een groot aanvalsplan om Frankrijk te veroveren. Duitsland valt tegelijk met Nederland België, Luxemburg en Frankrijk binnen. Luxemburg capituleert nog dezelfde dag. In België voeren de Duitsers een luchtlanding uit om de verdedigingsinstallatie Fort Eben-Emael in te nemen. In korte tijd weten ze het fort te veroveren. In de regio rondom Eben-Emael vechten Duitse eenheden met Belgische troepen. De geallieerden, Frankrijk en Engeland, sturen troepen om de Belgen te ondersteunen. 

Dit is precies de bedoeling van de Duitsers. Met deze grootschalig ogende aanval leiden ze de geallieerden af van hun eigenlijke inval, die verder zuidwaarts plaatsvindt. De Fransen zijn niet bedacht op een Duitse invasie via de Ardennen. Bij de Franse plaats Sedan dringen de Duitsers na een veldslag van twee dagen door de Maginotlinie. Op deze manier scheiden ze de geallieerde strijdmachten in België van de in Frankrijk achtergebleven divisies. De versplinterde legers kunnen de Duitse opmars niet stoppen. De Duitsers drijven hun tegenstander meedogenloos richting de Noordzee. Op 24 mei beveelt Hitler onverwacht zijn leger rust te nemen en te hergroeperen. Dit geeft de Britten de gelegenheid hun soldaten te evacueren bij Duinkerken. Meer dan 300.000 militairen, waarvan één derde Frans, ontsnappen zo aan krijgsgevangenschap.

Zonder geallieerde hulp is het Belgische leger niet opgewassen tegen de Duitsers. De Belgische koning Leopold III capituleert op 28 mei. Hij weigert te vluchten en laat zich als opperbevelhebber van het leger krijgsgevangen maken. De Duitsers stellen hem onder huisarrest in Laken. Sommige Belgen steunen de beslissing te capituleren, omdat het verder bloedvergieten voorkomt. Anderen, waaronder de gevluchte ministers, hekelen de snelle beslissing van de koning, die hij zonder overleg nam. 

Slag om Frankrijk, capitulatie en vestiging Vichyregime

Op 5 juni begint het Duitse leger een grootschalige aanval op Frankrijk . In korte tijd loopt de Wehrmacht Frankrijk onder de voet  De Italiaanse leider Mussolini mengt zich intussen ook in de strijd. Op 10 juni verklaart hij Frankrijk de oorlog in de hoop op territoriale winst. Deze opportunistische zet levert de Duce na de Franse capitulatie minder gebied op dan gehoopt. Hitler gunt hem slechts een smalle strook van Frankrijk. Op 14 juni bezet het Duitse leger Parijs. De Franse regering en veel inwoners zijn de stad dan al ontvlucht. De Franse regering is niet in staat leiding te geven aan het leger en verspeelt veel van haar legitimiteit. De Franse premier treedt af. Maarschalk Philippe Pétain volgt hem op.

Op 22 juni tekent het Franse leger de overgave in een treinwagon nabij Compiègne. Deze locatie heeft een bijzondere betekenis voor de Duitsers. In 1918, aan het einde van de Eerste Wereldoorlog, onderging het Duitse leger op deze plek dezelfde vernederende behandeling. Duitsland bezet Frankrijk niet volledig. In Zuid-Frankrijk regeert een nieuwe Franse regering onder leiding van maarschalk Pétain. Dit ‘Vichy-regime’, vernoemd naar het kuuroord waar de regering zetelt, werkt samen met de Duitsers. Niet alle Fransen leggen zich hierbij neer. Sommigen gaan in het verzet en anderen vluchten naar Londen. Daar richt generaal Charles de Gaulle de Vrije Fransen op.

Adolf Hitler in Paris, June 23, 1940
Adolf Hitler in Parijs, juni 1940. © National Archives

West-Europa staat nu vrijwel volledig onder Duitse controle. De omringende staten houden zich afzijdig of zijn bondgenoten van Duitsland. In juli 1940 begint Duitsland met een aanval op Engeland en het is ondenkbaar dat Groot-Brittannië op korte termijn Europa kan bevrijden.

Veel burgers zullen zich aanpassen aan de nieuwe situatie. Anderen gaan ondergronds om verzet te bieden. Onder de Joden is de angst het grootst. Honderden joden, onder wie ook in de jaren dertig uit Duitsland gevluchte Joden beroven zich van het leven. Zij willen de confrontatie met de nazi’s niet aangaan.

Joodse vluchtelingen gearresteerd
Duitse Joden die nazi-Duitsland zijn ontvlucht worden na de invasie van Nederland gearresteerd. © NIOD

SS'ers van het Regiment "Der Führer" op het talud voor de Grebbesluis - 13 mei 1940

De Duitse inval De verovering van West-Europa

De Duitse inval in Nederland is onderdeel van de verovering van Frankrijk. Door een combinatie van tactiek, geluk en bruut geweld weten de Duitsers West-Europa in korte tijd op de knieën te dwingen.

Meer

Anti-Joodse maatregelen Joden in Nederland mogen steeds minder

Aanvankelijk laten de nazi’s de Joden met rust, maar daar komt in oktober 1940 verandering in...

Meer

Anne op het Joods Lyceum Anne zit sinds 1 oktober 1941 op het Joods Lyceum.

Op bevel van de nazi's mogen Joodse kinderen niet meer op gewone scholen zitten...

Meer
Anne Frank Stichting

Voorbereidingen op de onderduik De familie Frank maakt de schuilplaats gereed

De schuilplaats bevindt zich in een leegstaand gedeelte van Otto’s bedrijf aan de Prinsengracht 263.

Meer