Als Hitler met de NSDAP in 1933 aan de macht komt begint de onderdrukking van de Joden in Duitsland. Anti-Joodse wetgeving maakt het leven in Duitsland voor hen onmogelijk. Velen ontvluchten wanhopig het land.

Onderdrukking van de Joden

Düsseldorf, geschändete Synagoge
Düsseldorf.- antisemitische Aufschrift "Jud verrecke" und Hakenkreuz an Synagoge Bundesarchiv, Bild 183-N0827-322
  • Printen

Na de machtsgreep van Hitler in 1933 begint de onderdrukking van de Joden in Duitsland. De nazi's zijn gewelddadig en ontnemen de Joden hun rechten en hun middelen van bestaan. Veel Joden hopen dat het overgaat, maar de nazi's handelen steeds radicaler. Na Kristallnacht in 1938 staat vast dat het leven in Duitsland onmogelijk is voor Joden. Wanhopig proberen zij het land te verlaten.

Weimar, Aufmarsch der Nationalsozialisten

Het antisemitisme van Hitler

De drie belangrijkste redenen voor de jodenhaat van Hitler.

Meer

Vestiging van de nazidictatuur

Hitler verandert Duitsland in een paar maanden tijd in een dictatuur. Het naziregime vervolgt politieke tegenstanders. Joden zijn het slachtoffer van discriminerende maatregelen en geweld.

Meer

1933-1935: Gleichschaltung en uitsluiting van de Joden

Op 10 mei 1933 organiseren nationaalsocialistisch gezinde studenten door het hele land boekverbrandingen. Propagandaminister Joseph Goebbels kijkt op de Berlijnse Opernplatz goedkeurend toe hoe een studentenleider brult: “Ik overhandig al het on-Duitse aan de vlammen!” On-Duits is volgens de nazi’s alles wat niet in lijn is met de nazi-ideologie. Hun grootste vijanden zijn socialisten, pacifisten en de Joden. Daarom gaan de boeken van onder meer Karl Marx, Erich Maria Remarque en Sigmund Freud in rook op.

Na de Machtsovername van 30 januari 1933 doen de nazi’s er alles aan de samenleving volgens hun idealen in te richten. Niet alleen de politiek, maar ook het culturele en sociale leven in steden en dorpen doordrenken ze met de nazi-ideologie. Dit proces staat bekend als Gleichschaltung. Hierbij hoort ook het uitsluiten van vijanden. De Joden in Duitsland zijn de actiefst bestreden groep. Met behulp van discriminerende wetgeving perken de nationaalsocialisten hun rechten steeds verder in. Op dit moment wonen er meer dan een half miljoen Joden in Duitsland. Dit is ongeveer 0,75 procent van de gehele bevolking.

Op 7 april 1933 vaardigt het regime de ‘wet op het herstel van de ambtenarij’ uit. Hiermee willen de nazi’s een loyaal overheidsapparaat creëren. Dit betekent ontslag of gedwongen pensionering voor politieke tegenstanders en Joden. Universiteitsprofessoren, die in Duitsland als ambtenaar gelden, vallen ook onder deze wet. De nazi’s zuiveren ook het juridisch apparaat. Sommige Joodse juristen wordt zelfs de toegang tot de rechtbank ontzegd. Duizenden mensen verliezen binnen één jaar hun baan. Toch kan een groot deel hun werk min of meer voortzetten, omdat er uitzonderingen bestaan voor Eerste Wereldoorlogsveteranen. Dit laat zien dat het regime mogelijke tegenstand wil voorkomen.

Ook andere beroepsgroepen worden gediscrimineerd. Joodse dokters en tandartsen mogen niet langer meedraaien in het ziektekostenverzekeringssysteem. Hierdoor verliezen ze een groot deel van hun klanten. Acteurs en schrijvers kunnen geen lid worden van de door de nazi’s ingestelde beroepsorganisaties. De nazi’s beperken ook de toegang tot onderwijs. Slechts 1,5 procent van de nieuwe leerlingen mag nog Joods zijn. Studenten moeten daarom van opleiding of school wisselen. Anderen kunnen niet afstuderen door de beperkende maatregelen. Verenigingen en sportclubs nemen vaak geen Joodse leden meer aan. Daarom richten Joden clubs voor zichzelf op. Dit werkt segregatie in de hand. Duitsers en Joden raken steeds verder van elkaar verwijderd.

first-year school children say goodbye to their headmaster and teacher with the “German Greeting”
Eersteklassers nemen afscheid van hun schooldirecteur en lerares met de ‘Duitse Groet’. Collectie Anne Frank Stichting

1935-1938: Neurenbergse Rassenwetten en emigratie

Ondanks de anti-Joodse wetten is er in de beginfase van het Derde Rijk nog geen duidelijke definitie van ‘Joods’. In september 1935 verandert dit. Op de partijdag in de Duitse stad Neurenberg maken de nazi’s de zogeheten Neurenbergse Rassenwetten bekend. Hierin definieert het regime wie Joods is en wie niet. Als Duitser geldt iedereen met vier ‘Arische’ grootouders. Met drie of meer Joodse grootouders ben je een Jood. Wie één of twee Joodse grootouders heeft geldt als Mischling.

De Neurenbergse Rassenwetten maken tweederangsburgers van de Joden. Joden krijgen minder rechten, want ze zijn volgens de Nazi’s geen Duitser meer. Huwelijken en seksuele relaties tussen Joden en ’Ariërs’ zijn voortaan verboden. Hierdoor is het voor steeds meer Duitsers belangrijk hun raszuiverheid aan te tonen. Daar is een speciaal document voor beschikbaar: de Ahnenpass.

Een massapartijbijeenkomst van de nazi’s in het Berlijnse Sportpalast, 15 augustus 1935. Collectie Beeldbank WO2 - NIOD

Sommige Joden in Duitsland hopen nog steeds dat de situatie verbetert. Ze hopen dat wetgeving een einde maakt aan willekeur en pesterijen. Misschien kunnen ze als minderheid in Duitsland een bestaan opbouwen. Bovendien onderneemt het regime in 1936 geen nieuwe grootschalige anti-Joodse maatregelen. Het naziregime wil tijdens de Olympische Spelen en in de periode van de Rijnlandbezetting negatieve aandacht vermijden. Maar de hoop is tevergeefs. Joden blijven in deze periode slachtoffer van boycots, uitsluiting en gewelddadige pesterijen.

Vanaf 1937 neemt de druk op de Joden toe om het land te verlaten. Eén van de methoden is het ‘ariseren van Joods bezit. Dit komt neer op gedwongen verkoop, vaak tegen te lage prijzen. Maar dit werkt tegengesteld. De Joden zijn hun bestaansmiddelen kwijt en moeten zelfs een emigratiebelasting betalen. Daarom hebben ze geen geld meer om in hun eigen onderhoud te voorzien in de landen waar ze heen vluchten. Deze landen nemen daarom maar weinig vluchtelingen op. Veel Joden willen bovendien het land nog steeds niet verlaten omdat ze zich nog altijd Duitser voelen, hun bestaan niet kunnen opgeven en bang zijn voor het onbekende. Toch verlaten tussen begin 1933 en eind 1937 zo’n 130.000 Joden het land. Er leven nu nog 400.000 Joden in Duitsland.

A display board with the “Nuremberg Laws”
Een bord met de ‘Neurenbergse Wetten’. © Deutsches Historisches Museum

1938-1939: Kristallnacht, arrestaties en vlucht uit Duitsland

Het naziregime gaat in 1938 onverminderd door met de anti-Joodse acties. Het krijgt daarbij nauwelijks tegenstand, omdat de belangrijkste overheidsfuncties in handen van trouwe nationaalsocialisten zijn. Joden met niet als ‘Joods’ herkenbare voornamen worden gedwongen de extra naam Israel of Sara aan te nemen. Ook krijgen ze een ‘J’ in hun paspoort gestempeld. Zo benadrukken de nazi’s hun Joodszijn. Meer en meer Joden verliezen hun baan of bedrijf. Door de eerdere discriminerende maatregelen zijn ze niet meer van belang voor de Duitse economie.

Na de Anschluss , de inlijving van Oostenrijk bij Duitsland in maart 1938, krijgen ook de 200.000 Oostenrijkse Joden met de nazidiscriminering te maken. In mei arresteren de Nazi’s 2000 Joden in Wenen om ze naar Dachau te deporteren. Ook in Duitsland arresteren de nazi’s Joden. In het kader van acties tegen ‘asocialen’ pakken de nazi’s in Berlijn meer dan 1000 Joden op. Het regime gaat ook over tot verbanning. Oost-Europese Joden zonder Duits staatsburgerschap worden het land uitgezet. In oktober 1938 deporteren de nazi’s in twee dagen 18.000 Poolse Joden.

Op 7 november 1938 schiet een jonge Poolse Jood in Parijs een Duitse diplomaat dood. Hij wil zo de deportatie van zijn ouders wreken. Dit is een uitgelezen kans voor de nazi’s om een grootschalige anti-Joodse actie op touw te zetten. De aanslag is hierbij meer een excuus dan een oorzaak, want de plannen bestaan al. In de nacht van 9 op 10 November branden in heel Duitsland synagogen. De nazi’s slaan winkels van Joodse eigenaren kort en klein. Deze gebeurtenis staat bekend als Kristallnacht, dat verwijst naar de glasscherven op straat.

De benaming Kristallnacht verhult de hoeveelheid geweld die de nazi’s tegen mensen gebruiken. Tientallen Joden vinden de dood. Minstens 25.000 Joden worden opgepakt en opgesloten in concentratiekampen. De bewakers vernederen en mishandelen hen. In honderden gevallen leiden de omstandigheden in de kampen tot de dood. De Joden vormen nu een meerderheid onder de gevangenen. Niettemin komen veel van de opgepakte mensen snel weer vrij als ze beloven het land te verlaten. Als laatste vernedering stellen de nazi’s de Joodse gemeenschap aansprakelijk voor de schade. Ze eisen een ‘compensatiebetaling’ van 1 miljard Reichsmark.

Deze uitbarsting van geweld maakt duidelijk dat voor de Joden geen plaats is in Duitsland. Illegale emigratie neemt toe. Joodse hulporganisaties uit het buitenland helpen hierbij. Toch blijft het moeilijk inreisvisa voor het buitenland te krijgen. Het Verenigd Koninkrijk gaat akkoord met de opname van 10.000 kinderen uit Duitsland, Oostenrijk, Polen en Tsjecho-Slowakije. De meeste van hen zijn Joods. Dankzij dit Kindertransport overleven zij de oorlog. Voor anderen, die geen mogelijkheid zien tot emigratie, zijn de dreiging en vertwijfeling reden voor zelfmoord. Na september 1939 is emigratie door het begin van de Tweede Wereldoorlog vrijwel onmogelijk. Ongeveer 250.000 Joden zijn Duitsland op dat moment ontvlucht.

De brandende synagoge in Bielefeld tijdens Kristallnacht. © akg-images / Hans Asemissen

Een nieuwe start Otto gaat zijn gezin vooruit naar Amsterdam

Hij heeft een kans gekregen om in Amsterdam een bedrijf op te zetten dat Opekta verkoopt.

Meer
Anne met vriendinnetjes

In Amsterdam De familie Frank voelt zich weer veilig en vrij

Toch voelt Edith Frank zich die eerste jaren niet echt thuis in Nederland.

Meer
Düsseldorf, geschändete Synagoge

Onderdrukking van de Joden Uitsluiting, discriminatie en vervolging in Duitsland, 1933-1939

Als Hitler met de NSDAP in 1933 aan de macht komt begint de onderdrukking van de Joden in Duitsland. Anti-Joodse wetgeving maakt het leven in Duitsland voor hen onmogelijk. Velen ontvluchten wanhopig het land.

Meer

Otto Franks bedrijven Otto is druk bezig met zijn bedrijf en daardoor weinig thuis

Hij houdt zich vooral bezig met het maken van reclamemateriaal en advertenties.

Meer
German forces enter Warsaw in late September 1939

Oorlogsdreiging Donkere wolken pakken zich boven Europa samen

Via vrienden en kennissen blijft de familie Frank op de hoogte van de gebeurtenissen in nazi-Duitsland...

Meer