Hitler verandert Duitsland in een paar maanden tijd in een dictatuur. Het naziregime vervolgt politieke tegenstanders. Joden zijn het slachtoffer van discriminerende maatregelen en geweld.

Vestiging van de nazidictatuur

Aufmarsch am Abend der Machtergreifung Hitlers
S.A. defileert 's avonds langs het paleis van de bondskanselier in de Wilhelmstrasse, Berlijn, 30 januari 1933. Bundesarchiv, Bild 146-1982-004-13A
  • Printen

Na Hitlers benoeming tot rijkskanselier trekt hij steeds meer macht naar zich toe. Hitler en zijn volgelingen grijpen de Rijksdagbrand aan om af te rekenen met de communisten en sociaaldemocraten. Ze sluiten deze politieke tegenstanders op in concentratiekampen. Duitsland is door de nazi’s in een dictatuur veranderd. Het antisemitische regime maakt de Duitse Joden het mikpunt van geweld en intimidatie.

Weimar, Aufmarsch der Nationalsozialisten

Het antisemitisme van Hitler

De drie belangrijkste redenen voor de jodenhaat van Hitler.

Meer
Boekverbranding, 1933

Onderdrukking van de Joden

Als Hitler aan de macht komt begint de onderdrukking van de Joden in Duitsland. Anti-Joodse wetgeving maakt het leven in Duitsland voor hen onmogelijk. Velen ontvluchten wanhopig het land. 

Meer

Hitler benoemd tot rijkskanselier

Op de avond van 30 januari 1933 trekt een optocht van nationaalsocialisten door het regeringskwartier van Berlijn. Ze vieren dat hun leider Adolf Hitler tot rijkskanselier is benoemd. Met fakkels marcheren ze door de straten. Vanaf het balkon van de rijkskanselarij laat Hitler zich toejuichen door zijn volgelingen.

Duitsland verkeert sinds 1930 in een politieke crisis. De politiek is zo erg verdeeld dat het niet lukt een regering met een parlementaire meerderheid te vormen. Meerdere keren valt de regering en zijn nieuwe verkiezingen nodig. Om te kunnen regeren zijn de kabinetten sterk afhankelijk van rijkspresident Paul von Hindenburg. Op 6 november 1932 zijn er weer verkiezingen. Hitlers partij, de NSDAP, krijgt één derde van de stemmen. Hindenburg kan daarom niet langer om Hitler heen en benoemt hem tot rijkskanselier. Hitler is nu het hoofd van de regering.

Adolf Hitler zwaait naar een enthousiaste menigte in Berlijn na zijn benoeming tot Rijkskanselier van Duitsland. Collectie Anne Frank Stichting / Deutschland Erwacht

De vele Duitsers met nazisympathieën zijn blij met Hitlers benoeming. Ze hopen dat hij Duitsland uit de crisis helpt. Anderen verwachten dat de nieuwe regering het niet lang uithoudt en ondergaan de regeringswissel gelaten. De politieke tegenstanders van de nazi’s houden rekening met toekomstige moeilijkheden. De Joden vrezen de toekomst het meest. Hitler heeft zijn afkeer van hen in de voorgaande jaren luidkeels verkondigd. Veel Joden maken daarom emigratieplannen.

Rijksdagbrand en verkiezingen

Op 27 februari 1933 woedt een brand in de Rijksdag, het parlementsgebouw in Berlijn. Het gebouw brandt gedeeltelijk uit. Toegesnelde bewakers overmeesteren ter plekke de vermoedelijke brandstichter. Het is een Nederlandse communist, die Marinus van der Lubbe heet. Na een showproces executeren de nazi's hem in 1934. Of hij alleen handelde is nooit opgehelderd.

Voor de nazi’s is de brandstichting een dankbare aanleiding om af te rekenen met hun politieke tegenstanders, de communisten en sociaaldemocraten. Hitler overtuigt zijn kabinet ervan dat de brandstichting een poging is tot een communistische staatsgreep. Daarom kondigt Hindenburg de noodtoestand af. Hierdoor worden de vrijheden van de bevolking enorm ingeperkt. Vrije meningsuiting, het recht op vergadering en het briefgeheim zijn niet langer gegarandeerd. De regering krijgt bovendien meer opsporingsbevoegdheden. Hitler en zijn vertrouwelingen misbruiken deze om hun politieke tegenstanders te vervolgen.

Arrestatie van communisten door SA, de dag na de verkiezingen.
Communisten worden de dag na de verkiezingen door SA-troepen gearresteerd. © Bundesarchiv, Bild_102-02920A

In deze sfeer van intimidatie vinden een week later, op 5 maart, nieuwe verkiezingen plaats. De posters en vlaggen van de nazipartij domineren het straatbeeld. De NSDAP wint de verkiezingen met 43,9 procent van de stemmen. Dit is niet de grote overwinning waar de nazi's op gehoopt hebben. De linkse partijen KPD en SPD zijn samen nog altijd goed voor 30 procent van de stemmen. Toch staan ze machteloos. Veel van hun vertegenwoordigers zitten vast of zijn gevlucht. Ze kunnen daarom niet voorkomen dat op 24 maart het parlement een machtigingswet aanneemt. Dankzij deze wet kan de regering van Hitler zonder parlementaire inmenging regeren. Duitsland is in een dictatuur veranderd.

Geweld, arrestaties en concentratiekampen

Voor de tegenstanders van Hitler zijn de gevolgen van zijn benoeming desastreus. De massa-arrestaties die in de nasleep van de Rijksdagbrand beginnen, nemen na de verkiezingsoverwinning van 5 maart een vlucht. In april zijn er al tienduizenden arrestaties verricht. Veel slachtoffers worden in 'preventieve hechtenis' genomen. Dit betekent dat het regime ze zonder aanklacht vast kan houden.

De gevangenissen zijn niet berekend op dit grote aantal gevangenen. De nationaalsocialisten lossen dit op door concentratiekampen te openen, waar ze hun gevangen opsluiten. In het plaatsje Dachau, nabij München, opent Heinrich Himmler op 20 maart het gelijknamige concentratiekamp. Ook op andere plekken richten de nazi's kampen op: ten noorden van Berlijn Oranienburg en in Emsland, net over Nederlandse grens, stellen ze gevangenen te werk in de veenarbeid. Deze kampen staan aan de basis van het latere concentratiekampsysteem.

Behalve als oplossing voor het cellentekort, dienen de kampen ter afschrikking. Gevangenen worden er mishandeld, gefolterd en soms gedood. Met name de Joden onder de gevangenen en prominente ingezetenen hebben het zwaar te verduren. Verhalen over de misstanden in de kampen doen al snel de ronde onder de bevolking.

Boycot van Joodse goederen

Na de verkiezingsoverwinning en dankzij het uitschakelen van de oppositie zit het naziregime stevig in het zadel. Hitler richt zijn pijlen nu ook op de Joden. De Duitse Joden zijn al langere tijd mikpunt van geweld en pesterijen. Tot nu ging het voornamelijk om spontane acties, uitgevoerd door individuele nazi’s. Nu kondigt de regering een anti-Joodse boycotactie af.

Dat de naziregering op dit moment overgaat tot een officiële actie heeft twee redenen. De directe aanleiding is een oproep van Amerikaanse Joodse organisaties. Zij willen Duitse producten boycotten vanwege mishandeling en discriminatie van Joden in Duitsland. De Duitse boycot van Joodse goederen is hier een reactie op. Het naziregime wil bovendien met de boycot haar leiderschap doen gelden. Zo lang er spontane acties van nazi’s plaatsvinden, kan de indruk ontstaan dat Hitler niet in staat is de orde te bewaren. Dit zou zijn positie in gevaar kunnen brengen.

Boycot van Joodse winkels
Een SA en SS officier voor een Berlijnse modewinkel tijdens de boycot van Joodse winkels, 1 april 1933. © Bundesarchiv, Bild_102-14468

Op 1 april stellen SA-mannen met borden met anti-Joodse leuzen zich op voor winkels van Joodse eigenaren. Ze hinderen klanten die de winkel willen betreden. De actie is geen groot succes. Veel Duitsers halen hun schouders erover op en de buitenlandse pers veroordeelt de actie. Toch is het een belangrijk moment in de ontwikkeling van anti-Joodse maatregelen. Het laat voor het eerst onomwonden zien dat het naziregime bereid is de Joden het leven in Duitsland onmogelijk te maken.

De nationaalsocialisten hebben in een paar maanden tijd een dictatuur gevestigd. Niet-Joodse Duitsers die zich van politiek onthouden hebben weinig te vrezen. Politieke tegenstanders des te meer. De naziregering heeft velen van hen vastgezet en in sommige gevallen vermoord. Veel Joden zijn het slachtoffer van discriminerende maatregelen en geweld.

1933-1940

Annes ouders Het leven van Otto en Edith Frank

Otto Frank trouwt in 1925 met Edith Holländer. Samen krijgen ze twee dochters: Margot en Anne. Het gezinsleven is gelukkig, maar er zijn zakelijke tegenslagen.

Meer

Anne en Margot in Frankfurt Jeugd en schooltijd

Anne Frank en haar familie hebben een gelukkige tijd in Frankfurt am Main. Begin jaren dertig krijgt het gezin te maken met de gevolgen van de economische crisis. Ook de populariteit van de nazi’s wordt nu merkbaar voor de familie Frank.

Meer

Moeilijke tijden in Duitsland Financiële tegenslagen en antisemitisme

Door de economische crisis gaan de zaken van Otto Frank niet goed. Samen met het de machtsgreep van de nazi’s in 1933 doet dit de familie Frank besluiten te emigreren. Aan het einde van het jaar verhuist ze naar Nederland.

Meer
Weimar, Aufmarsch der Nationalsozialisten

De Jodenhaat van Adolf Hitler Drie belangrijke redenen

Er is moeilijk één oorzaak aan te wijzen voor de Jodenhaat van Adolf Hitler maar er zijn wel drie hoofdredenen te noemen: het antisemitische klimaat in het vooroorlogse Wenen, de Duitse nederlaag van de Eerste Wereldoorlog en zijn geloof in het bestaan van superieure en inferieure rassen.

Meer
Aufmarsch am Abend der Machtergreifung Hitlers

Vestiging van de nazidictatuur Afrekening met tegenstanders

Hitler verandert Duitsland in een paar maanden tijd in een dictatuur. Het naziregime vervolgt politieke tegenstanders. Joden zijn het slachtoffer van discriminerende maatregelen en geweld.

Meer