Het gebrek aan voedsel in het Achterhuis zorgde voor grote spanningen, niet in de laatste plaats doordat de familie Van Pels het zonder legale voedselbonnen moest stellen.

Aardappels en boter als stressfactor

  • 0 Reacties
  • Printen

Acht mensen – van puber tot vijftigplusser – deelden twee jaar lief en leed op de amper zeventig vierkante meter van het Achterhuis, niet heel verwonderlijk dat Anne Frank in haar dagboek regelmatig verslag deed van  conflicten. Etenswaar was opvallend vaak inzet; het gebrek eraan, de verdeling van boter en aardappelen, de geldproblemen van de familie Van Pels en de zoetigheden die Fritz Pfeffer via helper Miep Gies van zijn vriendin Charlotte kreeg en waarvan hij volgens Anne het meeste voor zichzelf hield.

Maar het dagboek verhaalt niet over de ongelijke voedselinbreng in huis, die bij vele ruzies een rol moet hebben gespeeld. “In het dagboek schrijft Anne dat de onderduikers beschikken over vijf distributiekaarten,” zegt onderzoeker van de Anne Frank Stichting Gertjan Broek. “Dat vonden we vreemd. Kregen de onderduikers dan bonnen? En waarom vijf, terwijl er acht mensen in huis woonden?”

Voedselbonnen

Broek volgde het administratieve spoor van de families in onder meer het Amsterdamse stadsarchief en verdiepte zich in het bonnendistributiesysteem. Daaruit bleek dat vanaf 1939, toen levensmiddelen schaars dreigden te worden, alle geregistreerde ingezetenen persoonlijk een distributiestamkaart moesten ophalen. Daarmee kon vervolgens eenieder – niet uitsluitend de kaarteigenaar – voedselbonnen ophalen, die weer ingeleverd moesten worden bij de koop van bijvoorbeeld brood of vlees. Op deze manier konden helpers met bonnen van de onderduikers etenswaren voor het Achterhuis kopen.

Gepulst

Nadat de familie Van Pels in juli 1942 het Achterhuis had betrokken, werd haar woning ‘gepulst’, leeggehaald door de verhuisfirma Puls, een belangrijke indicatie dat de familie uit het bevolkingsregister geschrapt zou worden. De familie verdween in december 1942 inderdaad uit het register. Daarmee werd ook de distributiestamkaart ongeldig. Distributiekaarten van uitgeschreven Amsterdammers kwamen op een zwarte lijst. Wie die met geblokkeerde kaarten bonnen probeerde te krijgen, riskeerde arrestatie.

Zo kwam het dat de acht bewoners van het Achterhuis vanaf december 1942 de legale voedselbonnen van Hermann, Auguste en Peter van Pels moesten missen. Hoewel Pfeffer en de familie Frank ook een Amsterdamse woonruimte achterlieten, bleven zij om onduidelijke redenen tot december 1944 ingeschreven staan.

Kaartenbakken

Broek achterhaalde dat de woning van de familie Frank aan het Merwedeplein onder de naam van Otto Frank nog een jaar gebruikt is om een tiental Joden van buiten Amsterdam op te vangen, vermoedelijk met hulp van de Joodsche Raad. Ze kwamen op last van de bezetter naar Amsterdam. Na een paar weken of maanden volgde veelal deportatie.

De hospes van Fritz Pfeffer, aan de Bernard Zweerskade, meldde de vreemdelingendienst dat Pfeffer na een ziekenhuisbezoek eind 1942 niet meer thuis was gekomen. Om onduidelijke redenen werd dit niet doorgegeven aan het bevolkingsregister. Zo hield ook hij zijn voedselbonnen. “Het bevolkingsregister bestond toen uit onnoemelijk veel kaartenbakken. Zeker toen de deportaties op gang kwamen, heeft dat veel chaos opgeleverd bij de gemeente, met achterstallig werk tot gevolg,” zegt onderzoeker Erika Prins.

De familie Van Pels moest via de helpers waardevolle spullen verkopen op de zwarte markt. Zo konden illegale bonnen worden gekocht.

Mevrouw (van Pels, red.) zal haar bontjas wel af moeten staan. (...) Mevrouw wilde het geld houden om na de oorlog nieuwe kleren te kopen en het had heel wat voeten in de aarde eer mijnheer haar duidelijk gemaakt had, dat het geld in de huishouding dringend nodig was. Dat gegil, geschreeuw, gestamp en gescheld kun je je onmogelijk voorstellen.

Anne Frank, 29 oktober 1943

Illegale bonnen

Uit Annes dagboek blijkt ook gebruik van illegale bonnen. Zo schreef ze in maart 1944 over de arrestaties van vertegenwoordigers van haar vaders bedrijf en bonnenhandelaren Martin Brouwer (Zwolle) en Hendrik Pieter Daatzelaar (Haarlem). Politierapporten bevestigen dat; Brouwer had 140 bonnen op zak. Volgens de Provinciale Overijsselsche en Zwolsche Courant van 17 augustus 1944 hadden tien slagers hem vleesbonnen verkocht. Zij kregen boetes tot 250 gulden, hij moest achthonderd gulden betalen. Om onduidelijke redenen werd de zaak tegen Daatzelaar  geseponeerd.

Broek: “Het is hard bewijs dat aantoont hoe de voedselvoorziening van het Achterhuis in zijn werk ging. Het is bijzonder te zien hoe dagboek en politierapporten naadloos  aansluiten. Op deze manier komen we dichter bij de historische werkelijkheid.”

Door Merel Straathof, 27 mei 2014, Het Parool.

1944: Rauter maakt eten halen lastiger

In de eerste oorlogsjaren floreerde de illegale handel in voedselbonnen. Via helpers konden onderduikers nog steeds aan voedsel komen: bij de afgifte van voedselbonnen werd niet gevraagd naar de eigenaar van de kaart. In juni 1944 voerde de SS-commandant Hanns Rauter een nieuw systeem in, in een poging onderduikers van voedsel uit te sluiten. In Amsterdam moesten burgers zich met de eigen distributiestamkaart in de Beurs van Berlage melden. Ter plaatse werd een stukje van de oude afgeknipt en op een nieuwe kaart geplakt. Gertjan Broek: “Maar in de praktijk zette de gemeente daar anti-Duitse ambtenaren neer die illegale kaarten verstrekten en op het juiste moment wegkeken.” Het is onbekend of de onderduikers in hun laatste maand in het Achterhuis gebruik hebben kunnen maken van de tweede distributiestamkaart. Op de persoonskaart van Otto en Anne Frank staat wel genoteerd dat de gemeente de nieuwe kaarten voor ze heeft aangemaakt. “In de laatste maanden voor ze ontdekt worden, schrijft Anne wel in haar dagboek dat het voedsel schaarser en eenzijdiger wordt: ze stappen over van drie naar twee maaltijden per dag. We kunnen alleen niet bewijzen dat dat samenhing met de invoering van de tweede stamkaart.”

Lees de reactie van anderen (0)

Er zijn nog geen reacties.

Zelf reageren

We stellen je reactie zeer op prijs. Velden met een * zijn verplicht. *

Geslacht

Onderzoekers reconstrueren het leven van de familie

Anne Frank onderzoekers reconstrueren het leven van de familie

Meer

Nieuwe feiten Vluchten naar Engeland of Amerika

Nieuwe feiten over Anne Frank en de vluchtpogingen van de familie

Meer

Op vakantie De vrije jaren in Nederland

Anne Frank, haar vrije jaren in Nederland

Meer

Einde in een ongeorganiseerde hel De hel op aarde

Via Westerbork en Auschwitz-Birkenau kwam Anne Frank in Bergen-Belsen terecht

Meer