Van schuilplaats tot museum - De geschiedenis van het Anne Frank Huis (1)

Gered van de slopershamer

  • Printen

Het achterhuis van het Amsterdamse grachtenpand Prinsengracht 263 is tijdens de Tweede Wereldoorlog twee jaar lang een schuilplaats voor acht mensen. Zeven van hen zullen de oorlog niet overleven.

Het Achterhuis Online

Verken de onderduikplek van Anne Frank.

Ga direct naar binnen

Nu is het een huis dat jaarlijks door ongeveer 1 miljoen mensen wordt bezocht. Het huis herinnert indringend aan die oorlog, aan de Joodse onderduikers die zich hier twee jaar lang verborgen houden voor de nazi’s, aan Anne Frank en het beroemd geworden dagboek dat zij hier schrijft.

Het pand aan de Prinsengracht 263, dat in 1960 voor het publiek toegankelijk wordt, is vandaag de dag een wereldwijd bekend museum. Het is het drukst bezochte grachtenpand van Amsterdam. Maar halverwege de jaren vijftig staat het op de nominatie om gesloopt te worden.

Nadat de acht onderduikers op 4 augustus 1944 zijn opgepakt, wordt enkele dagen daarna de door een draaibare boekenkast verscholen onderduikplek leeggehaald. Dat gebeurt in de oorlogsjaren met alle schuilplaatsen van Joodse onderduikers die zijn gearresteerd en weggevoerd. De gehele huisraad wordt meegenomen; alleen het dagboek van Anne wordt gered.

Als Otto Frank in juni 1945 als enige van de onderduikers terugkeert uit Auschwitz, is het achterhuis leeg en kaal. Samen met zijn medewerkers die hem en zijn familie in de oorlog geholpen hebben te overleven – Johannes Kleiman, Victor Kugler, Miep Gies en Bep Voskuijl – probeert Otto vanaf 1945 zijn bedrijven Opekta en Pectacon opnieuw op te bouwen. Het achterhuis blijft leeg.

Johannes Kleiman (links) achter zijn bureau in het kantoor aan de Prinsengracht.

Prinsengracht 263 en de aanpalende panden verkeren na de oorlog in slechte staat. De oude en slecht onderhouden grachtenhuizen zijn eigenlijk niet langer bruikbaar als bedrijfspanden. Textielfabriek Berghaus is in 1950 bezig met het aankopen van een aantal huizen op de hoek van de Prinsengracht en Westermarkt, met de bedoeling om deze te slopen en er een nieuw bedrijfsgebouw neer te zetten. Ook Prinsengracht 263 zal dan tegen de vlakte moeten.

Otto Frank heeft grote moeite met deze aangekondigde sloop. Hij huurt het pand van eigenaar Wessels (een handelaar in oud papier die het gebouw in 1943 heeft gekocht) en heeft met deze eigenaar afgesproken dat hij bij eventuele verkoop als eerste zaken mag doen. In 1953 koopt Opekta het pand van Wessels voor 22.000 gulden, maar geld voor een goede restauratie is er niet. Prinsengracht 263 zou dus gewoon in elkaar zakken als de firma Berghaus Prinsengracht 265 zou slopen, wat het al wel heeft aangekocht.

Het kantoor van Opekta op de Prinsengracht
Prinsengracht 261 t/m 265 voorkant (1947).

Met tegenzin verkoopt Otto Frank in 1954 zijn pand voor 30.000 gulden aan Berghaus. Sloop lijkt nu onvermijdelijk, te meer daar de firma Opekta in 1955 wordt overgeplaatst naar een ander pand in Amsterdam en de firma Gies & Co (de opvolger van Pectaton) wordt verkocht. Prinsengracht 263 staat nu helemaal leeg en verkrot zienderogen.

Het is aan een aantal bekenden van Otto Frank te danken – en aan de druk van de publieke opinie – dat Prinsengracht 263 gered wordt van de slopershamer. Het dagboek van Anne Frank is inmiddels wereldwijd bekend geworden. Er is een toneelstuk over gemaakt en een film is in voorbereiding.

Een comité van notabele Amsterdammers uit kringen van wetenschap en cultuur neemt het initiatief om het gebouw waar Anne haar dagboek schreef van de sloop te redden. In 1957 wordt de Anne Frank Stichting opgericht, eerst en vooral om het pand Prinsengracht 263 open te stellen voor publiek maar ook, zo staat in de doelstelling van de stichting, om de idealen van Anne Frank uit te dragen.

Otto Frank met met het bestuur van de Anne Frank Stichting voor Prinsengracht 263 (1957)
Otto Frank met het bestuur van de Anne Frank Stichting voor Prinsengracht 263 in mei 1957.

De firma Berghaus ziet af van zijn plannen voor een nieuw fabrieksgebouw op deze plek en schenkt in 1957, ter gelegenheid van haar 75-jarig bestaan, het pand Prinsengracht 263 aan de Anne Frank Stichting. De aanpalende gebouwen komen echter in handen van een projectontwikkelaar die op deze hoek van Prinsengracht en Westermarkt een woonflat van acht verdiepingen wil neerzetten.

Er volgen gesprekken en onderhandelingen van de stichting met de projectontwikkelaar om alle panden aan te kopen voor 350.000 gulden. De toenmalige burgemeester van Amsterdam, Van Hall, zet zich persoonlijk in om dit bedrag bij elkaar te krijgen. Hij schrijft een brief aan vijfduizend mensen en instellingen met een oproep om geld te storten.

Het gaat om het Anne Frank Huis
De oproep van burgemeester van Hall om geld te storten voor het behoud van het Anne Frank Huis (de Volkskrant, 12 juni 1958).

De oproep van Van Hall heeft gedeeltelijk succes; ruim de helft van het benodigde geld wordt bijeengebracht. Om behoud van Prinsengracht 263 toch mogelijk te maken, ontwikkelt de gemeente Amsterdam in 1958 in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam het plan om op de hoek van de Prinsengracht en de Westermarkt een studentenhuis te bouwen. De Universiteit kan zorgen voor de voorfinanciering van dit studentenhuis en met dit geld het tekort van de Anne Frank Stichting aanvullen om het hele complex aan te kopen.

Op die manier kunnen de panden Prinsengracht 263 en 265 behouden blijven. Dit plan wordt na veel vijven en zessen ten uitvoer gebracht, het pand Prinsengracht 263 kan worden gerestaureerd en wordt op 3 mei 1960 geopend voor het publiek.    

Gered van de slopershamer Voor afbraak behoed

Prinsengracht 263 en de aanpalende panden verkeren na de oorlog in slechte staat.

Meer
Juli 1968, zomerconferentie

Internationaal jeugdcentrum Otto Franks ideaal

Otto Franks ideaal is een internationaal jeugdcentrum. Een huis van de dialoog.

Meer

Verbouwing, uitbreiding en beheer Restauratie en nieuwbouw

Na de restauratie en opening in 1960 is het Anne Frank Huis twee keer grondig verbouwd...

Meer
Minister Ronald Plasterk kijkt met belangstelling naar een getrouwe kopie van het dagboek van Anne Frank

Alle geschriften naar museum Beroemde manuscripten

Bezoekers van het Anne Frank Huis zien ook de originele dagboeken en andere geschriften.

Meer
Fototentoonstelling over Vietnamoorlog, jaren zestig

Educatieve tentoonstellingen Maatschappelijke vraagstukken

Al sinds de opening van het Anne Frank Huis voor het publiek (1960) is het huis meer dan een historisch museum...

Meer
Anne Frank Huis. Bezoekers bekijken de maquette van het huis.
Anne Frank House. Visitors looking at the model of the house.

Bezoekers toen en nu

Het is vaak druk in het Anne Frank Huis...

Meer
Anne Frank Huis. Eerste ruimte van de museumroute. 
Anne Frank House. First room of the museum route.

Steeds meer geschiedenis? Educatieve taak

Sinds de openstelling van het Anne Frank Huis voor het publiek (1960) is er veel veranderd, maar is er ook veel hetzelfde…

Meer