Vragen & antwoorden over onderzoek arrestatie Anne Frank

Nieuw licht op arrestatie Anne Frank

  • Printen

Waarom heeft de Anne Frank Stichting dit onderzoek gedaan, wat is het belang ervan?
De Anne Frank Stichting wil het levensverhaal van Anne Frank zo volledig mogelijk vertellen. Daarom is het van belang ook de inval die de onderduik beëindigde zo goed mogelijk in kaart te brengen. De aanleiding en het verloop van de arrestatie van Anne Frank is een vraag die veel mensen nog altijd bezighoudt. Gertjan Broek, onderzoeker bij de Anne Frank Stichting, heeft anderhalf jaar onderzoek gedaan, bekende en nieuwe bronnen onderzocht en deskundigen geraadpleegd.

Wat laat het onderzoek zien?
Tot nu toe leefde de aanname dat de Sicherheitsdienst gericht op zoek was naar Joodse onderduikers en dat de inval aan de Prinsengracht een glasheldere verraadkwestie was. Voor een geval van 'alledaags' verraad bevat deze geschiedenis echter verschillende opmerkelijkheden. Het onderzoek laat zien dat er in het bedrijfspand aan de Prinsengracht 263 meer aan de hand was dan het verbergen van onderduikers. Er was sprake van illegale arbeid en bonnenhandel. Het onderzoek levert een nieuwe invalshoek op: mogelijk doorzocht de Sicherheitsdienst het pand vanwege illegale arbeid en bonnenfraude en kwamen de agenten hierbij op het spoor van Anne Frank en de zeven andere onderduikers.

Hoe is de link gelegd tussen bonnenfraude en de arrestatie van de onderduikers?
Een interessant nieuw aanknopingspunt boden Anne Franks dagboeknotities. Vanaf 10 maart 1944 schreef Anne Frank herhaaldelijk over de arrestatie van twee handelaren in clandestiene distributiebonnen. Ze noemt hen 'B' en 'D' en doelt op de vertegenwoordigers Martin Brouwer en Pieter Daatzelaar van de firma Gies & Co. Dit bedrijf, gelieerd aan Otto Franks Opekta, handelde in grondstoffen voor de levensmiddelenindustrie. Anne noemt op 14 maart 1944 de gevolgen van de aanhoudingen: "Daar B. en D. opgepakt zijn, hebben wij geen bonnen." Hieruit blijkt dat de onderduikers onder meer via deze vertegenwoordigers aan distributiebonnen kwamen. Toen uit verder onderzoek bleek dat de arrestaties werden gerapporteerd aan de Bijzondere afdeling van de Recherchecentrale in Den Haag (onder supervisie van Duitse SD'ers, waar ook een van de betrokken agenten dienst deed) legde onderzoeker Gertjan Broek het mogelijke verband tussen de bonnenfraude en de arrestatie van de onderduikers in het Achterhuis. Bij het opsporen van fraude stuitten rechercheurs van de Bijzondere Afdeling vaker op Joodse onderduikers.

Hoezo was er sprake van illegale arbeid?
Victor Kugler schrijft in september 1945 aan de politieke recherche dat 'de directie' (d.w.z. Johannes Kleiman en hijzelf) is opgepakt wegens hulp aan onderduikers én wegens het faciliteren van werk (om uitzending naar Duitsland te voorkomen). Victor Kugler en Johannes Kleiman zijn naaste medewerkers van Otto Frank en tevens helpers van de acht onderduikers in het Achterhuis. Ook zij worden op 4 augustus 1944 gearresteerd. De acht onderduikers worden drie dagen later gevangengezet in kamp Westerbork, de twee helpers worden gevangengezet in kamp Amersfoort. De kampadministratie van Amersfoort bevestigt dat Kugler en Kleiman daar om verschillende redenen waren ingesloten. Als in 1948 een rechercheonderzoek loopt, wordt ook al opgetekend dat een van de pakhuiskrachten "ter ontduiking aan de arbeidsinzet" werkte.

Weerlegt het onderzoek de mogelijkheid van verraad?
Nee, het onderzoek weerlegt de mogelijkheid van verraad niet. Wel wijst het onderzoek een aantal opmerkelijkheden aan bij bestaande aannames. Uit het onderzoek van de Anne Frank Stichting blijkt dat er in het pand aan de Prinsengracht meer aan de hand was dan het verbergen van onderduikers. Er was sprake van illegale arbeid en bonnenhandel. De Anne Frank Stichting acht het mogelijk dat de politie om die reden het pand op 4 augustus 1944 binnentrad en dat het opsporen van deze fraude leidde tot de ontdekking en arrestatie van Anne Frank en de zeven andere onderduikers.

Heeft de Anne Frank Stichting andere deskundigen geraadpleegd?
De Anne Frank Stichting is uiteraard verantwoordelijk voor de onderzoekbevindingen maar heeft verschillende deskundigen geraadpleegd. Voorjaar 2015 is er een expertmeeting georganiseerd met verschillende historici: Ad van Liempt, Marie-Cécile van Hintum, Inger Schaap, Koos Groen, Wichert ten Have, en met journalist en schrijver Sytze van der Zee. Zij hebben allemaal veel ervaring met eigen archiefonderzoek op het terrein van foute agenten, collaboratie, joden- en onderduikersjacht etc. Daarnaast is er een aparte bijeenkomst georganiseerd met David Barnouw en Gerrold van der Stroom die verschillende verraadtheorieën onderzochten en in 2003 hun bevindingen naar buiten brachten in Wie verraadde Anne Frank? Later hebben drie historici met het onderzoek meegelezen:  Wichert ten Have, Guus Meershoek en Hein Klemann. De Anne Frank Stichting bedankt alle betrokkenen voor hun bijdrage.

Wat hoopt de Anne Frank Stichting met het onderzoek te bereiken?
We presenteren een invalshoek die tot dusverre niet in beeld is geweest. We hopen dat deze nieuwe invalshoek een aanzet vormt voor verder onderzoek.

Gaat de Anne Frank Stichting verder onderzoek doen?
Als er zich nieuwe aanknopingspunten voordoen, dan zal de Anne Frank Stichting zeker vervolgonderzoek doen. Nader onderzoek naar de bedrijfsvoering en de verdere gang van zaken in en om het pand Prinsengracht 263 kan mogelijk meer informatie opleveren. Hopelijk zien ook andere onderzoekers reden om nieuwe sporen te volgen.

 

Nieuws De laatste nieuws- en persberichten

Overzicht met alle berichten van de Anne Frank Stichting

Meer

Aanmelden Meld u aan voor de gratis nieuwsbrief

Bent u geïnteresseerd in onze activiteiten?

Meer

Nieuwsbrieven Een overzicht met de verstuurde nieuwsbrieven

Bekijk hier de sinds 2011 verstuurde nieuwsbrieven...

Meer

Pers Informatie voor de pers

Voor uw persvraag en foto- of filmverzoek.

Meer