Terug

Afscheid van Anne

None

3 december 2019 — Na ruim 35 jaar bij de de Anne Frank Stichting gaat Jaap Tanja - projectleider Educatie - begin volgend jaar met pensioen. Tijd om afscheid te nemen van Anne.

Eind september, begin oktober was ik een weekje op de Lüneburger Heide. Via airbnb hadden we een knus appartement gevonden in een vakwerkboerderij, in een piepklein gehucht bij het plaatsje Eldingen. Een weekje herfstvakantie, wandelen, vogels kijken, lezen, bijslapen; niets bijzonders, wel erg lekker. 

Een paar weken vóór we vertrokken keek ik eens goed op de kaart en zag ik dat ons vakantieappartement op een steenworp – nou ja, twee steenworpen – afstand lag van het voormalige concentratiekamp Bergen-Belsen. Nu is dat een Gedenkstätte. Dát is de plek waar Anne en haar zus Margot zijn gestorven, begin 1945, en dáár was ik nog nooit geweest. Een beetje toeval – of misschien ook niet – dat we juist nu vlak bij Bergen-Belsen een vakantiehuisje hadden uitgezocht. 

Ik werk ruim 35 jaar bij de Anne Frank Stichting, de laatste jaren als projectleider bij de afdeling Educatie en als voorzitter van de ondernemingsraad. Binnenkort, februari 2020, ga ik met pensioen. Mijn werkzame leven is voor een stevig deel door Anne en haar dagboek bepaald. 

In al die jaren dat ik voor de Stichting heb gewerkt, heb ik veel voormalige kampen bezocht. Soms werk-gerelateerd, maar vaak gewoon uit interesse. Auschwitz, Mauthausen, Bełżec, Neuengamme, Vught, Majdanek, Amersfoort… het bizarre rijtje is te lang om op te noemen. Verschrikkelijke en huiveringwekkende plekken die de herinnering aan de Holocaust levend houden. Verder heb ik, met name in Polen en in Tsjechië, in tal van dorpen en stadjes altijd veel oude Joodse begraafplaatsen opgezocht. Bij elkaar vele tientallen. Maar in Bergen-Belsen was ik gek genoeg nog nooit geweest.   

'Nú ga ik persoonlijk afscheid nemen van Anne', had ik bedacht in de weken voor we op vakantie zouden gaan. Afscheid nemen van mijn collega’s en van m’n werk doe ik wel begin 2020, dit was het moment om alvast dag zeggen tegen Anne. Ze is slechts 15 jaar oud geworden, maar ik ben wel 35 jaar bij haar in dienst geweest. Iets netter geformuleerd: in dienst geweest bij de stichting die haar naam draagt en haar idealen uitdraagt. Ze zou eens moeten weten… 

De eerste dag van onze vakantie was een druilerige herfstdag vol regenbuien. Niks lekker wandelen, geen vogels, op een paar kraanvogels na die we hoorden schreeuwen in een weiland verderop. We stuurden daarom gelijk die eerste vakantiedag ons autootje richting Bergen-Belsen. Dan had ik het ‘afscheid nemen van Anne’ gelijk maar gedaan.

Er is een groot contrast tussen de liefelijke streek waar we rondreden – open agrarisch landschap, kleine dorpjes met veel grote vakwerkboerderijen, beetje ouderwets, typisch Duits – en Bergen-Belsen. Een kale en beklemmende plek. De (symbolische) grafsteen van Anne en Margot was snel gevonden; ik heb er een steentje bovenop gelegd, naast en tussen de vele die daar al lagen. We dwaalden over het grote gebied van het voormalige kamp; alleen een aantal grote grafheuvels en een enkele maquette vertellen het verhaal van de verschrikkingen die zich hier hebben afgespeeld. Het was stil, zelfs de vogels lieten zich niet zien of horen toen wij er rondliepen.

Het museum van Bergen-Belsen is zo mogelijk nog indringender dan de kale vlakte. Bergen-Belsen was geen vernietigingskamp, het was, zeker in het laatste oorlogsjaar, de ‘ongeorganiseerde hel’. In de paar maanden dat Anne en Margot hier opgesloten zaten, eind ’44 en begin ’45, was er niets, bijna letterlijk niets. Geen voedsel, amper onderdak. Alleen bewaking, kou, honger, ziekte en dood. De foto’s en filmbeelden van de bevrijding van Bergen-Belsen die worden vertoond in het museum zijn snoeihard; de grote stapels lijken, de uitgeteerde lichamen… Bij sommige beelden heb ik m’n hoofd afgewend. 

De plekken uit de Tweede Wereldoorlog die ik heb bezocht in de loop der jaren – hoe indringend soms ook – kon ik meestal wel goed ‘parkeren’. Doch dit bezoek kwam heel heftig binnen; deze kwam erg hard aan, hoe zeg je dat. Ik heb er drie nachten slecht van geslapen, lugubere dromen spookten door m’n hoofd. Overdag  was het wel vakantie, maar kwamen de beelden van Bergen-Belsen toch ook regelmatig terug en moest ik vaak aan Anne, haar laatste maanden en haar vele lotgenoten denken. Ondanks de mooie stille heide, de vele kraanvogels en de prachtige natuur. De Lüneburger Heide is een fraaie, erg rustige en beetje oubollige streek, hier gebeurt nooit iets, zo lijkt het nu. Maar nogmaals: een groter contrast tussen wat zich hier 70 jaar geleden heeft afgespeeld en het hier en nu is bijna niet denkbaar. 

Gelukkig, na drie dagen, verdwenen de ergste nachtelijke spoken weer wat uit mijn hoofd. Maar in de dagen en weken er na heb ik nog veel moeten denken aan dit ‘heftige’ afscheid. 

Dag Anne… 

Meer blogs